किन कम क्षति ?

किन कम क्षति ?

१ असोजको भूकम्प विज्ञहरूकै लागि पनि अध्ययनको विषय



१ असोज साँझ गएको ६ दशमलव ८ रेक्टरको भूकम्पको चर्चा सेलाएको छैन। धेरै कोणबाट चर्चा चलेको छ। र, एउटा प्रमुख कोण बनेको छ, कम क्षति। यस्तो चर्चा हुनु स्वाभाविक पनि देखिन्छ। किनभने, भूकम्पीय जोखिमसम्बन्धी अध्ययन गररिहेका विभिन्न संस्थाहरूले छ रेक्टरभन्दा माथिको भूकम्प आएमा काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र ४० हजारभन्दा धेरै मानिसको मृत्यु हुने पूर्वानुमान गर्दै आएका थिए। तर, १ असोजको भूकम्पले त्यस पूर्वानुमानलाई पूरै गलत सावित गरििदयो। विज्ञहरूमाझ समेत अहिले एउटा प्रश्न ठडिएको छ, आखिर किन त्यस्तो भयो ?

भूकम्प प्रविधि राष्ट्रिय समाज नेपाल -एनसेट)ले अघिल्लो वर्ष अर्थात् सन् २०१० मा एउटा सर्वेक्षण गरेको थियो। सर्वेक्षणले २ माघ १९९० सालको जत्रो भूकम्प आएमा राजधानी उपत्यकामा मात्र एक लाख मानिसको मृत्यु हुने र एक लाख सिकिस्त तथा दुई लाख गम्भीर घाइते हुने अनुमान गरेको थियो। त्यसैगरी, ६० प्रतिशत घर मर्मत गर्न नसकिने गरी भत्कने र करबि १५ लाख मानिस घरबारविहीन हुने अनुमान पनि गरिएको थियो। ३० लाख जनसंख्यालाई आधार बनाएर गरिएको सर्वेक्षणमा त्यो आँकडा निस्िकएको एनसेट नेपालका कार्यकारी निर्देशक आमोदमणि दीक्षितको भनाइ छ। हुन त विसं १९९० मा ८ दशमलव ४ रेक्टरको भूकम्प गएको थियो। यसपटकको भूकम्प १९९० सालको भन्दा निकै सानो अर्थात् ६ दशमलव ८ रेक्टर स्केलको मात्र हो।

तर पनि १९९० सालपछिको सबभन्दा ठूलो भूकम्प यही नै हो। ५ भदौ ०४५ बिहान पौने ५ बजे ६ दशमलव ५ रेक्टर स्केलको भूकम्प गएको थियो। त्यस भूकम्पमा परी ७ सय २१ जनाको मृत्यु भएको थियो भने ६ हजार ५ सयभन्दा बढी घरहरू क्षतिग्रस्त भएका थिए। त्यसअघि ०३७ सालमा ६ दशमलव ४ रेक्टर स्केलको भूकम्प गएको थियो। त्यसमा परी कम्तीमा ४६ जनाको मृत्यु भएको थियो भने २५ हजारभन्दा बढी घर क्षतिमा परेका थिए।

तर, यसपटक ०३७ र ०४५ का भन्दा ठूलो थर्कनको भूकम्प जाँदा पनि क्षति किन कम भयो त ? खानी तथा भूगर्भ विभाग अन्तर्गतको भूकम्प मापन केन्द्रका प्रमुख सोमनाथ सापकोटाका अनुसार अहिलेको भूकम्पले क्षति किन कम गरायो भन्ने प्रश्न भूगर्भविद्हरूका लागि अनुसन्धानको विषय भएको छ। मुख्यत: भूकम्पको क्षति तीन कारकमा निर्भर रहने सापकोटाको कथन छ। पहिलो, भूकम्पको केन्द्रविन्दु कति गहिराइमा छ ? दोस्रो, बस्तीबाट केन्द्रविन्दु कति दूरीमा छ ? तेस्रो, बस्ती र केन्द्रविन्दुबीच पर्ने चट्टान कस्ता छन् ? सापकोटा भन्छन्, "यसपटक हामीलाई भाग्यले साथ दिएको छ। किनभने, १ असोजमा आएको भूकम्पको केन्द्रविन्दु घना बस्तीबाट निकै टाढा हिमालको काखमा थियो।" साथै, भूकम्प जाँदाको समयमा पनि क्षति भर पर्छ। अहिले मानिसहरू घरभित्र पसिनसकेको बेला भूकम्प आएको र यसबाट कसरी जोगिने भन्ने सचेतना वृद्धि भएका कारण पनि कम क्षति भएको सापकोटाको भनाइ छ।

बस्तीको सतहबाट जति कम गहिराइमा भूकम्पको केन्द्रविन्दु पर्छ, क्षति त्यति बढी हुन्छ। जमिनको सतहबाट आठदेखि सात सय किलोमिटर गहिराइसम्म भूकम्प जाने गरेको पाइएको छ। तर, नेपालमा अहिलेसम्म एक सय किलोमिटरभन्दा माथि नै भूकम्प गइरहेको छ। जापानमा भने तीन सयदेखि चार सय किलोमिटर गहिराइसम्म जाने गरेको छ। १ असोजमा १९ दशमलव ७ किलोमिटरको गहिराइमा भूकम्प गएको रेकर्ड छ। यस हिसाबले यस भूकम्पले विगतको भन्दा बढी क्षति गर्नुपर्ने हो। किनभने, ०४५ सालमा ५७ किलोमिटर गहिराइमा गएको भूकम्पले पनि निकै ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। कम गहिराइमा भूकम्प जाँदा पनि क्षति कम भएकाले अनुसन्धानको विषय बनेको केन्द्रका प्रमुख सापकोटा बताउँछन्। थप्छन्, "यसपटक जति गहिराइमा भूकम्प गएको भनिएको छ। त्यसभन्दा बढी हुनसक्छ।" पाँच रेक्टरभन्दा बढीको भूकम्प गएमा संसारभर रेकर्ड रहन्छ। भूगर्भविद्हरूका शब्दमा यसपटक रेकर्डमा समेत गडबढी देखिएको छ। सुरुमा ६ दशमलव ८ रेक्टर रेकर्ड भएको थियो। लगत्तै ६ दशमलव ९ देखियो। जबकि, यसअघि कहिल्यै यस्तो गडबढी देखिएको थिएन।

एनसेटका निर्देशक दीक्षितका अनुसार भूकम्पको वेग तीन किलोमिटर प्रतिसेकेन्ड हुन्छ भने यसले दिने थर्कन एवं क्षति पनि स्थान अनुसार फरक-फरक हुन्छ। जस्तो : उही तीव्रताको भूकम्पले पहिलो तलामा बसेकाले कम, दोस्रो तलाकाले बढी र पाँचौँ तलामा बसेकालाई त्यसभन्दा बढी कम्पन महसुस हुन्छ। त्यस्तै भूकम्पको केन्द्रविन्दु नजिकका क्षेत्रलाई बढी प्रभाव पर्छ भने टाढाका क्षेत्रलाई कम।

ठूलो भूकम्पले छदेखि १० लाख वर्गकिलोमिटर क्षेत्रसम्म थर्काउने गर्छ। १ असोज साँझ गएको भूकम्पले भारत र नेपालमा त असर पार्‍यो नै, यसको धक्का भुटान, बंगलादेश र चीनसम्म महसुस भएको थियो। अहिलेको भूकम्पको असर क्षेत्र ठूलो छ, भौतिक क्षति कम। १२ लाख वर्गकिलोमिटरसम्म थर्कन पारेको दीक्षित बताउँछन्।

०४५ सालमा उदयपुरको मुर्कुचीलाई केन्द्रविन्दु बनाएर र १९९० सालमा भोजपुरलाई केन्द्रविन्दु बनाएर भूकम्प आएको थियो। जहाँबाट सहरी र घना बस्तीका क्षेत्रहरू नजिकै थिए। त्यसैले ठूलो भौतिक क्षति भएको थियो। तर, यसपटक ताप्लेजुङस्थित नेपालको सीमा नजिकैको सिक्किमलाई केन्द्रविन्दु बनाएर भूकम्प आएकाले त्यहाँबाट घना बस्ती नजिक नपरेको हुँदा कम क्षति भएको हो। हुन पनि भूकम्पको केन्द्रविन्दुबाट सहर र घना बस्ती नजिकै भएको सिक्किम र तिब्बतमा हाम्रोमा भन्दा बढी क्षति भएको छ।

मझौला खालको भूकम्प ४० देखि ५० वर्षको अन्तरमा र महाभूकम्प तीनदेखि चार सय वर्षमा आउने भूगर्भविद्हरूको दाबी छ। छ रेक्टर स्केलमाथिको भूकम्पलाई खतराको संज्ञा दिइएको छ भने आठ रेक्टर स्केलमाथिको भूकम्पलाई महाभूकम्प भन्ने गरिएको छ। जानकारहरूका अनुसार भूकम्प तीन प्रकारले आउँछ : भर्टिकल, होरजिोन्टल र यी दुवै एकसाथ। घरले भर्टिकल भार थाम्न सक्छ तर होरजिोन्टल थाम्न सक्तैन। भूकम्पले तल-माथिभन्दा दायाँ-बायाँ बढी हल्लाउँदा घरहरू बढी भत्किने सम्भावना हुन्छ। भर्टिकलले कम क्षति पुर्‍याउने, होरजिोन्टलले बढी र यी दुवै एकसाथ आएमा त्यसले विनाश नै निम्त्याउने हुन्छ। १ असोज साँझ आएको भूकम्प होरजिोन्टल मात्रै भएकाले कम क्षति पुगेको बताउँछन् जानकारहरू। अहिलेकै भूकम्प पनि राती गएको भए बढी क्षति पार्न सक्थ्यो भन्ने भूगर्भशास्त्रीहरूको ठम्याइ छ।

काठमाडौँ भूकम्पीय दृष्टिले ठूलो जोखिममा रहेको भविष्यवाणी गर्नेमध्येका एक हुन्, एनसेटका दीक्षित। दीक्षित आफूले रेक्टर स्केलका आधारमा नभई मरकालीका आधारमा बढी क्षति हुनसक्ने बताएको तर अरूले त्यसलाई बंग्याइदिएर रेक्टर स्केल भनिदिएको गुनासो पोख्छन्। उनका शब्दमा भूकम्पलाई दुई तरिकाले मापन गरिन्छ। जर्मन वैज्ञानिक रक्िटरले पत्ता लगाएको विधि अनुसार रेक्टर स्केल भनिन्छ भने इटालियन वैज्ञानिक मरकालीले अनुसन्धान गरेको विधिको मापनलाई मरकाली भनिन्छ। "रेक्टरले कति ऊर्जा निस्िकयो भन्ने र मरकालीले ऊर्जा जत्रोसुकै निस्िकयोस्, केन्द्रविन्दु बस्तीबाट कति दूरीमा छ ? कत्रो थर्कन आइपुग्यो र क्षति कति पुर्‍यायो भन्ने आधार बताउँछ," दीक्षित भन्छन्, "मैले भूकम्प जहाँसुकै जाओस्, राजधानीमा नौ मरकालीको थर्कन आइपुग्यो भने क्षति बढी पुर्‍याउँछ भनेको हुँ। यसपटक नौ मरकालीको थर्कन आएको होइन। त्यति मरकालीको थर्कन आएर पनि क्षति कम भएको भए अचम्म मान्नुपर्ने थियो।" उनका अनुसार यसपटकको भूकम्प सात मरकालीको थियो।

तथ्यांकमै गोलमाल

४ असोजमा गृह मन्त्रालयले पत्रकार सम्मेलन गर्‍यो। १ असोज साँझ सवा ६ बजे गएको भूकम्पबाट भएको क्षतिको विवरण सार्वजनिक गर्न त्यो सम्मेलन गरिएको थियो। मन्त्रालयका अनुसार भूकम्पबाट राजधानी काठमाडौँमा तीनसहित देशभर छ जनाको मृत्यु भयो भने २३ जना गम्भीर र १ सय ६० जना सामान्य घाइते भए। त्यसैगरी, १ हजार २ सय घर पूर्ण क्षतिग्रस्त भए भने २ हजार ४ सय ५७ घरमा आंशिक क्षति पुग्यो। ६४ वटा सरकारी र सार्वजनिक भवन ध्वस्त भए भने त्यस्ता २ सय ६३ वटा भवनमा सामान्य क्षति भयो।

त्यसको अघिल्लो दिन नेपाल प्रहरीले पनि भूकम्पबाट भएको क्षतिको विवरण सार्वजनिक गरेको थियो। प्रहरी विवरण अनुसार १ असोज साँझको भूकम्पमा परी सात जनाको मृत्यु भयो। २० जना गम्भीर र ९० जना सामान्य घाइते भए। त्यस्तै, ८२ वटा घर पूर्ण क्षति र १ सय ६२ घरमा सामान्य क्षति पुग्यो। १ सय २२ परिवार विस्थापित भए। १४  चौपायाको मृत्यु भयो।

गृह मन्त्रालय र प्रहरी आँकडाको फरकपनले देखाउँछ, भूकम्पबाट पुगेको क्षतिको विवरण अझै संकलन हुन बाँकी छ। साथै, सरकारी तथ्यांकले क्षति कम देखाएको हो कि भन्ने प्रश्नसमेत उब्जिएको छ। उदाहरण लिन सकिन्छ, पाँचथर जिल्लाको। जिल्ला दैवी प्रकोप उद्धार टोली, पाँचथरले त्यस जिल्लामा मात्र ६ सय घर क्षतिग्रस्त भएका, १ सय ६० वटा विद्यालय भत्किएका, १ सय ४ परिवार विस्थापित हुन पुगेका जनाएको छ। अर्कातिर, सञ्चारमाध्यमहरूको विवरण त झन् फरक छ। सञ्चारमाध्यमले भूकम्पबाट कम्तीमा १० जनाको मृत्यु भएको जनाएका छन् भने राजधानीमा मात्र ७८ जना गम्भीर घाइते भएको उल्लेख गरेका छन्।